Nam Định ngày xa xưa ấy!

nhà thờ Nam Định xưa

cột cờ Nam Định

Tỉnh Nam Định, địa danh có từ lâu đời trong kho tàng lịch sử, văn hóa Việt Nam, mới được tái lập trở lại vào ngày 06/11/1996, nơi đây mang đậm nét dấu ấn văn hóa thời Trần với vị thế “hành đô” (Kinh đô thứ hai sau Thăng Long) trong thời gian thế kỷ thứ XIII-XIV với tên gọi phủ Thiên Trường.

Tháp Phổ Mimh

     Trung tâm của phủ Thiên Trường xưa là làng Tức Mặc có hệ thống các cung điện như Trùng Quang, Trùng Hoa... Trải qua bao biến thiên, thăng trầm của lịch sử cung điện Trùng Quang, Trùng Hoa không còn nữa song Đền Cố Trạch được các triều đình phong kiến Lê Nguyễn cho xây dựng, tu bổ để tôn thờ các đức anh quân và vị tướng tài ba đứng đầu quân đội nhà Trần đó là Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.
Theo "Đại Việt sử ký toàn thư", nhà Trần đã cho xây dựng miếu để thờ cúng tổ tiên từ trước khi Trần Cảnh lên ngôi vua: "Tân Mão năm thứ 7 (1231). Tấm bia "Nam Mặc miếu trách bi ký" dựng năm Duy Tân 9 (1915) có đoạn: "Tức Mặc đế hương dã, Trần Miếu tại yên" (Tức Mặc là quê hương của nhà vua, miếu nhà Trần ở đấy).

Vùng đất Tức Mặc, nơi dấy nghiệp và lập căn cứ địa trong 3 lần chống giặc Nguyên - Mông của nhà Trần. Theo thuyết phong thuỷ xưa, đất có địa thế "ngoạ long" là thế đất đẹp, phát về đường đế vương, khanh tướng. Thực tế lịch sử triều đại Trần - đỉnh cao của văn minh Đại Việt với rất nhiều đức minh quân. Năm 1239, Trần Thái Tông- vị vua đầu tiên của triều Trần đã cho xây dựng ở đây nhiều đền đài, cung điện nguy nga, tráng lệ. Sách "Đại Việt sử ký toàn thư" ghi rõ: "Đến năm 1262, vào tháng 2, Thượng hoàng ngự đến hành cung Tức Mặc ban tiệc to, đổi hương Tức Mặc làm Phủ Thiên Trường, cung gọi là Trùng Quang. Cung dành riêng cho vua đương triều đến chầu ở, gọi là cung Trùng Hoa... Từ đây về sau các vua nhường ngôi đều ngự ở cung này". Bao bọc khu cung điện là dinh thự, thái ấp của các tướng lĩnh cao cấp của triều đình như: thái ấp Quắc Hương của Thượng phụ Thái sư Trần Thủ Độ, thái ấp Cao Đài của Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải...Trong suốt 175 năm nhà Trần trị vì, phủ Thiên Trường được coi như kinh đô thứ 2, là phên dậu vững chắc phía Nam kinh thành Thăng Long. Nhà thơ đương thời Phạm Sư Mạnh từng ca tụng:

“Tức Mặc hành đô cảnh lạ lùng

    Dân vui đời thịnh lại thuần phong

           Gió đưa cửa bảo thuyền trăm trượng

           Nước diễu sông vinh điện chín trùng”

Lễ Hội Đền Trần

Đền Trần,Bảo Lộc

Lễ khai ấn Đền Trần 14 tháng Giêng (âm lịch)

Lễ Hội Phủ Giầy  (huyện Vụ Bản)

   Dấu tích về một vương triều vàng son còn lưu lại đến nay qua hệ thống di sản văn hoá đậm đặc và phong phú, với những ngọc phả, gia phả, thần tích ghi lại những hoạt động dựng nước và giữ nước của hoàng gia, công hầu triều Trần trên mảnh đất này. Bên cạnh đó là hàng loạt địa danh cổ như:  Cánh đồng Nội Cung, Cửa Triều, Kho Nhi (thuộc nội cung xưa); Vườn Dinh, Vườn Quan, Cảnh Phú (dinh thự của các quan, nơi quan tập trung trước khi vào bái kiến Thượng hoàng); các làng Phù Hoa, Lựu Phố, Liễu Nha để vua quan đi vãng cảnh; Phượng Bông khu ở cũ của ca vũ; Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam, Đệ Tứ. Văn Hưng, Cồn Đình (nơi giảng văn, hội Tao Đàn tụ họp); Ao Bến trên bờ sông Vĩnh Giang, hồ Bến Đinh, căn cứ thuỷ quân của nhà Trần... Những di vật khảo cổ học phát hiện từ trước đến nay đã giúp cho đời sau hình dung phần nào diện mạo, quy mô rộng lớn của hành cung Thiên Trường xưa.


  Hiện nay trên địa bàn tỉnh Nam Định đang sở hữu 225 di tích liên quan đến nhà Trần, phân bố trên phạm vi rộng, ở tất cả các huyện. Trong đó, đền Bảo Lộc, xã Mỹ Phúc (Mỹ Lộc) và khu di tích Lịch sử - Văn hoá Đền Trần, Chùa Tháp phường Lộc Vượng (thành phố Nam Định) được xem là điển hình của di sản văn hoá Trần ở Việt Nam. Theo "Nam Định dư địa chí" của Ngô Giáp Dậu: Bảo Lộc là nơi lập ấp của An Sinh Vương Trần Liễu gọi là ấp An Lạc. Cuốn "Thái Vi quốc tế ngọc ký" phần ngọc phả nhà Trần cũng ghi rõ ".... Khu Thiên Bồi dành cho Chiêu Minh đại vương Trần Quang Khải, khu Bảo Lộc dành cho Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn. Tất cả đều đặt dân tạo lệ, ấp thang mộc". Còn đền Cố Trạch, đền Thiên Trường, ngày nay được xây dựng trên nền cung điện Trùng Quang, Trùng Hoa xưa của nhà Trần. Nơi đây từ lâu đã trở thành trung tâm sinh hoạt văn hoá cộng đồng, lưu giữ nhiều hình thức lễ nghi, hội hè, các phong tục cổ truyền độc đáo của dân tộc. Đặc biệt, mỗi dịp "Tháng 8 giỗ Cha", lễ hội Trần lại tưng bừng diễn ra với các hoạt động phong phú, đặc sắc: chọi gà, biểu diễn võ thuật 3 thế hệ, đấu vật, múa lân, chơi cờ thẻ, đi cầu kiều, múa bài bông.... với ý nghĩa tưởng nhớ các nhân vật anh hùng, tướng lĩnh kiệt xuất thời Trần, tôn vinh triều đại Trần, nhiều thế kỷ qua, những di tích này luôn được quan tâm bảo tồn, tôn tạo. Ở các triều đại phong kiến, đền Trần được tu sửa lớn vào các năm Chính Hoà 15 (1694), Tự Đức 6 (1853), Duy Tân 9 (1915). Hiện tại, cùng với chùa Keo Hành Thiện, xã Xuân Hồng (Xuân Trường), Khu di tích Phủ Giầy (Vụ Bản), Khu di tích Đền Trần - Chùa Tháp được xếp hạng di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia, được Chính phủ phê duyệt xây dựng quy hoạch tổng thể để bảo tồn tôn tạo, phát huy giá trị, cùng với văn hoá đất nước vững vàng bản sắc trong thế đứng của cộng đồng văn hoá nhân loại.

Thành Nam hôm nay

  Đại lễ kỷ niệm 750 năm Thiên Trường - Nam Định gắn với việc đón nhận quyết định của Thủ tướng Chính phủ công nhận Thành phố Nam Định là đô thị loại I trực thuộc tỉnh dự kiến được tổ chức vào tháng 9/2012 tại Sân vận động Thiên Trường.  Các hoạt động nghiên cứu khoa học, bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hoá, sẽ tiến hành các hội thảo khoa học, triển lãm sinh vật cảnh, trưng bày bảo tàng với các chủ đề: “Thiên Trường - 750 năm trường tồn trong lịch sử, văn hoá dân tộc Việt Nam”, “Lịch sử Nam Định qua các thời kỳ”, “Dấu xưa Thiên Trường”, “Ca khúc hay về Thiên Trường xưa, Nam Định nay”. Các hoạt động văn hoá, văn nghệ, thể dục, thể thao được tổ chức sâu rộng tại các địa phương trong tỉnh. Ngoài ra công tác chỉnh trang đô thị, tập trung cải tạo và hoàn thành các nút giao thông vào Thành phố Nam Định cũng được chú trọng tiến hành đồng thời với việc đẩy nhanh tiến độ thi công các công trình trọng điểm kết cấu hạ tầng; chỉnh trang hệ thống chiếu sáng công cộng và các công viên tại Thành phố Nam Định...

   Kỷ niệm 750 năm Thiên Trường- Nam Định còn là dịp để tôn vinh các giá trị truyền thống lịch sử, cách mạng của tỉnh Nam Định, khơi dậy niềm tự hào của người con quê hương Nam Định. Đây cũng là dịp tuyên truyền, quảng bá tiềm năng, thế mạnh, các giá trị văn hóa đặc sắc của Nam Định với nhân dân cả nước và du khách, thúc đẩy du lịch phát triển, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh./. 

 Phố hàng ngày xưa

 Có những tên làng xã, phố phường được đặt ra tự bao đời, gắn với phong vị đất đai, với những kỷ niệm, những mảnh đời, những nhịp sống, những ấn tượng không bao giờ phai về quê hương, nhất là đối với khách ly quê. Trở lại tên phố Nam Định, theo các nhà nghiên cứu, Thành phố Nam Định được hình thành năm Minh Mạng thứ 13 (1832). Nhà vua cho xây thành gạch, có kỳ đài (cột cờ) và 5 cửa ở 4 phía. Phía Đông thành, trên bờ sông Vị Hoàng là phố xá buôn bán mặt hàng thủ công và lâm thổ sản khá sầm uất. Ở Bắc kỳ khi ấy, Thành Nam có vị trí khá quan trọng. Nhiều mặt chỉ đứng sau Hà Nội. Riêng về địa danh, Long Thành (Hà Nội) có 36 phố phường với chữ đầu tên phố là “Hàng”: Hàng Ngang, Hàng Đào, Hàng Gai, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Bè, Hàng Mắm, Hàng Tre… Nam Thành (Nam Định) cũng có 25 phố “Hàng”: Hàng Rượu, Hàng Đàn, Hàng Đường, Hàng Quỳ, Hàng Tiện, Hàng Cấp, Hàng Lọng, Hàng Giấy, Hàng Mũ, Hàng Giầy, Hàng Nón, Hàng Dầu, Hàng Thao, Hàng Cau, Hàng Nồi, Hàng Thiếc, Hàng Sứ, Hàng Sắt, Hàng Đồng, Hàng Song, Hàng Mâm, Hàng Bát, Hàng Nâu, Hàng Cót... Và có những phố bán vật liệu mà chữ “Hàng” ẩn đi: Bến Gỗ, Bến Củi, Giá Nứa, Vải Màn…

  Như vậy Nam Định hiện đại cũng đã có một thời kinh tế phát triển thịnh vượng, phố phường đông vui. Có các khu phố cổ rất đáng tự hào, gắn với nhịp sống phồn vinh “nhất nhì Bắc kỳ” ngày ấy. 

phố Hoàng Văn Thụ xưa

đường phố Nam Định

thành phố Nam Định xưa

 

bến sông Nam Định xưa

                                                                                                          ( góp nhặt )
  


  Sắp tới là ngày kỷ niệm 750 năm phủ Thiên Trường và thành phố Nam Định lên đô thị loại 1, bố mình đã làm hai bài thơ nói về tên các phố hàng và tên các bến sông ngày xưa của Nam Định mà nay vẫn còn giữ được vài tên phố , cũng mong để mọi người con Thành Nam xa gần biết để thêm yêu ,thêm quý nơi mảnh đất quê hương mình sinh ra và lớn lên .

  

Phố hàng Nam Định

Hàng Mã hàng Bát hàng Nâu

Dọc phố hàng Cót ra đầu mom sông

Hàng Song hàng Sắt hàng Đồng

Hàng Dương hàng Nón liên thông chợ Rồng

Hàng Tiện hàng Cấp người đông

Hàng Mũ hàng Giấy tài công bán hàng

Hàng Bạc hàng Rượu ,Vải Màn

Hàng Sũ hàng Thiếc hàng Đàn hàng Cau

Hàng Nồi đi xuống là cầu Đò Quan

Hàng Ghế phố ngắn chạy ngang

Ngày nay thành phố mở mang nhiều lần

Nhà cao đường rộng muôn phần

Khang trang sạch đẹp phố gần phố xa.

Bến nước Thành Nam

Bến  Ngự đến bến Đò Chè

Dọc phố Giá Nứa buôn bè bán than

Tấp nập ở bến Đò Quan

Lên hà ra hải xuôi Nam một thời

Bến Muối bến Gỗ mấy nơi

Tàu thuyền san sát đò vơi ghe đầy

Bến Thóc bến Củi gần đây

Vị Hoàng sông lấp nhà xây thành phường

Trường Thi là chỗ thi Hương

Thiên Trường Nam Định vẫn chương đất này.

                                                             TQH